Dezinformacja to jedno z najpoważniejszych wyzwań współczesnego świata. Dlaczego tak sądzę?
- dotyczy wszystkich sfer życia i tematów,
- jej wpływowi ulec może każda osoba,
- dezinformacja nie pozwala podejmować racjonalnych decyzji w ważnych sprawach…
- …a nakłaniając do złych decyzji, działań lub zaniechania działania wyklucza z dyskursu i życia społecznego.
W grudniu 2021 Kantar Public na zlecenie Grupy do spraw Wyzwań Cyfrowych zapytał reprezentatywną grupę Polek i Polaków powyżej 15 roku życia, czy zgadzają się ze stwierdzeniami:
- Mogę łatwo sprawdzić, czy informacja spoza internetu jest prawdziwa,
- Mogę łatwo sprawdzić, czy informacja z internetu jest prawdziwa.
Odpowiedź “zdecydowanie tak” i “raczej tak” wybrało odpowiednio 54 i 52 procent osób odpowiadających. Gdy 2018 roku podobne pytanie młodzieży zadał prof. Jacek Pyżalski (“wiem, jak sprawdzić, czy informacje znalezione w internecie są prawdziwe”), odsetek odpowiedzi twierdzących wyniósł jedynie 31,9 procent. A w obu badaniach były to przecież jedynie deklaracje. Pokazuje to skalę problemu. Polacy i Polki ufają informacjom, które do nich docierają, jeszcze większy odsetek z nas – informacjom pochodzących z mediów, z których na co dzień korzystamy, a także – informacjom, które wyszukiwaliśmy i co najgorsze – tym czerpanym z mediów społecznościowych.
Wobec coraz tańszej technologii produkowania dezinformacji i skali zjawiska są to dane bardzo niepokojące. Biblioteka, jako miejsce kojarzące się z wiedzą, często – choć mam tu wiedzę empiryczną i nie znam badań – postrzegane jako miejsce apolityczne i obdarzane zaufaniem, ze swoim bogactwem oferty i różnorodnymi możliwościami oddziaływania niewątpliwie ma tu ważną rolę do odegrania. Choć trzeba jasno powiedzieć – łatwego sposobu na przeciwdziałanie dezinformacji czy jednego sposobu na przeciwstawienie się jej nie ma a nad najlepszymi sposobami głowią się najtęższe głowy zajmujące się dezinformacją czy AI.
Poniższy tekst jest zaproszeniem, by do tych poszukiwań dołączyć.
Zawiera on garść wiedzy i konkretnych pomysłów na działania, a także odsyła do konkretnych miejsc, w których można pogłębiać wiedzę i szukać dalszych inspiracji.
Co warto wiedzieć o dezinformacji, by uczulać na nią innych?
Z dezinformacją (ang. disinformation) mamy do czynienia wtedy, gdy nieprawdziwe informacje tworzone są lub podawane dalej świadomie, z intencją wprowadzenia kogoś w błąd. Przykład? firma chcąca sprzedać swój produkt, podająca nieprawdziwe informacje o jego działaniu.
Intencja, z jaką jest tworzona czy rozpowszechniana dalej odróżnia ją od misinformacji (ang. misinformation), czyli informacji wprowadzającej w błąd, z którą mamy do czynienia, gdy ktoś nieświadomie, bez intencji wprowadzenia w błąd, tworzy lub podaje dalej nieprawdę. Dobrym przykładem jest dziennikarz, który omyłkowo podaje w tekście złą datę wydarzenia, które opisuje.
Warto znać jeszcze pojęcie “malinformacja” (ang. malinformation), oznaczające szkodliwe, złośliwe wykorzystanie informacji, czyli sytuacje, gdy prawdziwe informacje – gdy prawdziwe informacje wykorzystuje się po to, by zaszkodzić innym. Przykładem może być opublikowanie prywatnego adresu dziennikarza, by narazić go na groźby.
Nieprawdziwe informacje dzielą się na przeróżne typy i kategorie. Jedną z popularniejszych i zarazem bardzo czytelnych jest ta stworzona przez Claire Wardle (2017), brytyjską badaczkę związaną z organizacją First Draft:
| Typ | Definicja |
| Fałszywe połączenie (False connection) | Nagłówek, ilustracja lub podpis nie odpowiadają rzeczywistej treści materiału. |
| Fałszywy kontekst (False context) | Prawdziwa treść zostaje przedstawiona w błędnym lub mylącym kontekście. |
| Manipulowana treść (Manipulated content) | Autentyczne zdjęcia, filmy lub dokumenty zostały zmienione w celu wprowadzenia odbiorców w błąd. |
| Treść satyryczna lub parodystyczna (Satire or parody) | Treść humorystyczna, która nie ma na celu wyrządzenia szkody, ale może zostać błędnie odebrana jako prawdziwa. |
| Treść wprowadzająca w błąd (Misleading content) | Prawdziwe informacje są przedstawione wybiórczo lub w sposób prowadzący do błędnych wniosków. |
| Fałszywa treść (Fabricated content) | Całkowicie zmyślona informacja stworzona w celu wprowadzenia odbiorców w błąd. |
| Podszywanie się (Imposter content) | Treść udaje materiał pochodzący od wiarygodnego źródła lub znanej osoby. |
Warto zwrócić uwagę, że nawet satyra, wyrwana z kontekstu, może szkodzić. Dlaczego dezinformacji jest tak dużo?
- bo można na niej zarobić,
- bo można na niej zyskać w inny sposób (na przykład politycznie, stąd jest ona dziś bronią w arsenale Państw, zwłaszcza wielkich mocarstw a w kontekście wojny w Ukrainie Polska stała się obszarem wzmożonego działania w tym zakresie Rosji).
Dezinformacja ma na celu:
- skłonienie do określonej decyzji,
- skłonienie do podjęcia lub zaniechania danego zadania,
- skłonienie do wyrobienia sobie określonego poglądu.
Osoby siejące dezinformacje, wykorzystują cały szereg mechanizmów i narzędzi. Wszystkich ich nie sposób tu wymienić, kilka ważnych obejmuje poniższa tabela:
Warto zwrócić uwagę przede wszystkim na manipulację emocjami. To one odgrywają kluczową rolę wływając na to, jak odbieramy i przetwarzamy informację i co z nią robimy. Strach, złość, oburzenie to tzw. emocje wysokiego pobudzenia, popychające do działania. Emocje, w połączeniu z tekstem, który potwierdza poglądy odbiorcy (jest z nimi zgodny – patrz tabela efekt potwierdzenia) dają mieszkankę, której bardzo trudno jest przeciwdziałać (dotrzeć do osoby z prawdziwą informacją, a także przygotować ją zawczasu, tj wyposażyć w wiedzę jeszcze przed tym, gdy dezinformacja do niej dotrze).
Dlaczego dajemy się nabrać? Nasz mózg, przygotowywany od czasów najdawniejszych do szybkiego podejmowania decyzji, w dobie szumu informacyjnego zmuszony do radzenia sobie z ogromną liczbą informacji i bodźców, stosuje skróty myślowe i wpada w pułapki. Zwłaszcza wtedy, gdy informacja, którą otrzymuje jest mu bliska, dostaje wiele potwierdzeń od własnej grupy odniesienia, informacja pochodzi ze źródeł, którym ufa.
To tylko zarys problemu dezinformacji, jego przyczyn i skutków. Żeby skutecznie wspierać klientów i klientki bibliotek w posługiwaniu się informacją, warto go nieco pogłębić.
Anna Mierzyńska, Fundacja Orange, kwiecień 2022,
Publikacja zawierająca podstawowe definicje, pokazująca przyczyny, narzędzia i mechanizmy dezinformacji. Praktyczna, operująca przykładami, pokazująca także dezinformację rosyjską, pisana z punktu widzenia osoby korzystającej z sieci.
Maciej Sopyło, Dezinformacja, jak nie dać się nabrać, maj 2026,
Publikacja w pramach projektu “Odpowiedzialni w cyfrowym świecie”, współfinansowany ze środków PZU (tekst w publikacji, planowany termin: wrzesień 2026).
Co może zrobić biblioteka?
Praca w obszarze dezinformacji, przeciwdziałanie jej wpisuje się w działania wzmacniające społeczeństwo obywatelskie. Chodzi o to, by obywatele i obywatelki wiedzieli, skąd czerpać sprawdzone informacje do podejmowania decyzji w ważnych dla nich sprawach.
Planując działania warto myśleć o tym, jakie kompetencje u osób rozwijać. Bo posługiwanie się informacją, odróżnianie informacji prawdziwej od nieprawdziwej jest kompetencją. Warto posłużyć się tu stworzonym, przetestowanym, sprawdzonym przez Radę Europu i wdrażanym już w wielu krajach modelem kompetencji dla kultury demokracji:
Na uwagę zasługują w szczególności dwie grupy kompetencji: empatia poznawcza i krytyczne myślenie. Warto zauważyć też, że z przeciwdziałaniem dezinformacji związana jest też refleksyjność, odpowiedzialność za słowo, umiejętność dialogu mimo różnic.
Wszystko to kompetencje, które biblioteka może z powodzeniem rozwijać. W jaki sposób?
1) Rozmawiaj z osobami, które przychodzą do biblioteki. Wchodzenie w polemikę z czyimiś poglądami może być trudne. Naturalnym pytaniem pozwalającym rozpocząć rozmowę może być: dlaczego to dla Pana/Pani ważne? Zachęcaj, by osoby sprawdzały informacje. Możesz w tym celu podsuwać im całe narzędzie lub pytania z narzędzia stworzonego przez CEO w jednym z międzynarodowych projektów: Medialny Smartfon
2) Plakaty. Jednym z działań, które możesz podjąć jest budowanie świadomości o dezinformacji. Powieś w przestrzeni biblioteki informacje o niej, na przykład poniższe plakaty” stworzone przez CEO i Fundację Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego:
3) Promowanie wśród klientów i klientek bibliotek stron fact-chekingowych. Fact- checking to systematyczne sprawdzanie, czy przedstawiona informacja jest prawdziwa, częściowo prawdziwa czy fałszywa. Polega na analizie źródeł, kontekstu, dowodów oraz porównaniu przekazu z wiarygodnymi informacjami. Najstarszą stroną tego typu w Polsce jest demagog.pl.
4) Biblioteczka z książkami/raportami. Stwórz w bibliotece oddzielną przestrzeń poświęconą tematowi dezinformacji, krytycznemu myśleniu, posługiwaniu się informacją. Promuj ją, także wśród grup, które mogą podać zgromadzoną tam wiedzę dalej (np. nauczyciele i nauczycielki).
5) Pomyśl, w jaki sposób możesz pomagać przychodzącym w różnych celach do biblioteki w sprawdzaniu informacji. Może po prostu wywiesić gdzieś informację, że jest taka możliwość? Może warto stworzyć odrębne stanowisko do tego? Może oznaczyć dzień i porę dnia, kiedy będziecie mieć na to czas i zapraszacie w tym celu do biblioteki?
6) Załóż biblioteczną gazetę edukacyjną. Taką, w której cel – stworzenie jak najlepszych materiałów – jest tak samo ważny jak znalezienie w niej roli i rozwój wszystkich chętnych osób. Wchodzenie w rolę dziennikarzy to jedna z najlepszych metod rozwijania kompetencji posługiwania się informacją.
7) Spotkania dialogowe. Dezinformacji sprzyjają: niski poziom społecznego zaufania, wysoki poziom emocji w dyskursie, wysoka polaryzacja. Spotykając ludzi o różnych poglądach i stwarzając im bezpieczną przestrzeń do rozmowy według określonych, przyjętych przez wszystkie zaangażowane osoby i jasnych zasad przeciwdziałasz dezinformacji. Sprawdź, jak tego typu spotkania prowadzi specjalizująca się w tym organizacja – Fundacja Nowej Wspólnoty – weź udział w dialogu na interesujący Cię temat lub w treningu online. Możesz także skorzystać z metody prowadzenia dialogów (a także transformacji konfliktów) stworzonej przez norweską organizację Nansen Center for Peace and Dialogue – poczytaj stworzony przez tą organizację i przetłumaczony na język polski przez Fundację Edukacja dla Demokracji podręcznik, śledź stronę Fundacji dla Demokracji i zapisz się na bezpłatne szkolenie z tej metody. Możesz też skorzystać z doświadczeń, w tym podręcznika, “Jak rozmawiać?” realizowanego przez FRSI czy skontaktować się z Pogadalnią – miejscem stworzonym przez absolwentki tego programu w Niedrzwicy Dużej, które zrealizowały już ponad sto rozmów na ważne lokalnie tematy i chętnie podpowiadają innym jak robić to dobrze u siebie.
8) A może stworzysz przestrzeń do gier, których tematem jest sprawdzanie informacji. Na dobry początek wypróbuj te:
9) Poszukaj, kto lokalnie może być partnerem biblioteki w tym temacie. Lokalne stowarzyszenie? Uczelnia? A może sąd? Ponad 90 procent sądów w Polsce prowadzi zajęcia edukacji prawnej, niektóre są w tym prawdziwymi specjalistami. To potencjalny partner spotkania w bibliotece, symulacji rozprawy związanej z dezinformacją, ale też tematów z nią powiązanych, jak prawa autorskie i oznaczanie źródeł. Więcej o nawiązywaniu partnerstw wokół dobrych rozmów dowiesz się m.in. z webinaru Marty Henzler i Jolanty Woźnickiej, stworzonego w ramach projektu “Jak rozmawiać”.
Możesz też wykorzystać rutyny krytycznego myślenia. “Myślenie krytyczne jest zdolnością do myślenia jasnego i racjonalnego o tym, co robić albo w co wierzyć”. To kompetencja, a więc – jak już pisałem – można ją rozwijać.
Rutyny krytycznego myślenia to zasady i schematy, które porządkują proces myślowy. Większość z nich to gotowy materiał na warsztaty z bardzo różnymi grupami docelowymi. Świetnie uporządkowane przykłady rutyn w języku angielskim i hiszpańskim (przy dzisiejszej technologii to nie problem nawet dla osób słabiej władających lub niewładających tymi językami) tutaj. Więcej o tym, czym jest krytyczne myślenie i jak rozwijać kompetencje kryrycznego myślenia znajdziesz w serii podcastów Piotra Henzlera i moich, przygotowanych w ramach projektu Fundacji Edukacyjnej Przedsiębiorczości w roku 2022.
Powodzenia!
Maciej Sopyło
Źródła:
Raport Kantar Public dla Grupy ds Wyzwań Cyfrowych “Skąd Polacy i Polki czerpią informacje do podejmowania decyzji w sprawach lokalnych?: https://wyzwaniacyfrowe.pl/kantar-na-zlecenie-grupy-skad-polki-i-polacy-czerpia-informacje-do-podejmowania-decyzji-w-sprawach-lokalnych/ [18.07.2026].
Raport EU Kids Online 2018, Wyd. Naukowe UAM, 2019: https://fundacja.orange.pl/files/user_files/EU_Kids_Online_2019_v2.pdf {18.07.2026].
Reuters Digital News Report, https://www.digitalnewsreport.org [18.07.2026].
Rada Europy, Reference Framework of Competences for Democratic Culture. Volume 1: Context, concepts and model,https://rm.coe.int/prems-008518-gbr-2508-reference-framework-of-competences-vol-1-8573-/16807bc66c [18.07.2026]. Council of Europe Publishing, Strasbourg 2018. Tłum. na język polski: The European Wergeland Centre.
Anna Mierzyńska, Dezinformacja. Jak się przed nią chronić? Fundacja Orange 2022, https://fundacja.orange.pl/app/uploads/2022/04/Poradnik-FO-Dezinformacja_INTERNET_RZw3.pdf [18.07.2026].
Paweł Ostaszewski, Edukacja prawna w sądach, 2025: https://iws.gov.pl/wp-content/uploads/2025/09/Pawel-Ostaszewski_Edukacja-prawna-w-sadach-%E2%80%93-stan-obecny.pdf. To link do starszej wersji raportu, gdy odsetek sądów prowadzących edukację był nieco niższy. Nowa wersja, zawierająca cytowaną liczbę, jest w publikacji.
Wydział Filozofii Uniwersytetu Hongkongu: https://philosophy.hku.hk/think/critical/ct.php [18.07.2026].