Krytyczne myślenie jest kluczową umiejętnością we współczesnym świecie. Odróżnianie prawdy od przekłamań czy manipulacji na ogromne znaczenie dla naszego codziennego życia, w którym jesteśmy zasypywani już nie tylko fabrykowanymi ale równiez bezmyślnie generowanymi przez sztuczną inteligencję treściami. Czy jednak jest krytyczne myślenie? I jak możemy je ćwiczyć w bibliotece?
W dzisiejszym materiale przedstawimy wam 3 propozycje działań biblioteczno-literackich wokół różnych aspektów krytycznego myślenia. Nasze propozycje zostały zainspirowane „Ćwiczeniami z myślenia”, czyli obszernym materiałem stworzonym przez Centrum Edukacji Obywatelskiej wokół krytycznego myślenia. Zachęcamy do pobrania dokumentu i zapoznania się z częścią teoretyczną i gotowymi scenariuszami działań. Mamy nadzieję, że będzie stanowić ciekawy punkt odniesienia dla działań w trakcie tegorocznej Nocy Bibliotek.
1. Skąd się bierze moja wiedza?
Pierwszym krokiem do ćwiczenia krytycznego myślenia, jest zastanowienie się skąd czerpiemy swoją wiedzę?
Zaproś uczestników do refleksji nad żródłami naszej wiedzy. Przedstaw im kilka pytań w formie wydrukowanej i poproś o podzielenie sie pomysłami z jakich żródeł by skorzystali by na nie odpowiedzieć
Poniżej znajduje się seria przykładowych pytań, ale zachęcamy do wymyślania własnych. Istotne jest, że pytania nie dotyczyły jednego rodzaju wiedzy (np. sprawdzania faktów na podstawie dostępnych źródeł), ale odnosiły się również do takich tematów jak opinia publiczna, codzienne doświadczenia czy założenia niemożliwe do zweryfikowania.
- Jaki jest maksymalny czas wypożyczenia książki/płyty cd/gry planszowej w naszej bibliotece?
- Która powieść Agathy Christie ma najciekawszą fabułę?
- Ile jest krzeseł w bibliotece?
- Czy w bibliotece mieszkają małe niebieskie stworki, które odkładają książki na półki?
Uczestnicy piszą albo na wydrukowanych pytaniach, albo za pomocą np. kartek samoprzylepnych swoje propozycje źródeł wiedzy, z których można skorzystać by odpowiedzieć na dane pytanie.
Po zebraniu wszystkich propozycji możecie porozmawiać o tym, czym wybrane źródła wiedzy się różnią i w jakiej sytuacji warto z nich korzystać.
Warto zwrócić uwagę, że nie wszystkie źródła sa jednakowo wartościowe, szczególnie jeżeli nie są one podparte merytorycznymi argumentami.
2. Jak rozpoznawać jakościowe źródła?
Poniższe ćwiczenie ma formę głuchego telefonu. Siedząc w kręgu będziecie podawać sobie na ucho jedno zdanie, które będzie ulegać kolejnym przekształceniom.
Wybierzcie cytat literacki, który posłuży wam jako zdanie wyjściowe. Proponujemy cytat z Lalki Bolesława Prusa:
Pan Ignacy od dwudziestu pięciu lat mieszkał w pokoiku przy sklepie.
Każdy uczestnik następnie losuje kartkę ze sposobem w jaki ma przekazać informację następnej osobie.
Przykładowe sposoby:
- „Przekaż informację w najbardziej sensacyjny sposób”
- „Przekaż informację jakbyś chciał/a coś za jej pomoca zareklamować”
- „Przekaż informację przekręcając jeden istotny element”
- „Przekaż informację jako żart”
- „Przekaż infnormację w uproszoczny sposób”
Kiedy cytat wróci do pierwszej osoby, porównajcie wyjściową informację z przekształceniami, które zostały na niej wykonane po drodze.
Zastanówcie się wspólnie jakie typy przekazów mogą zawierać w sobie manipulacje przedstawione w ćwiczeniu. Podobnie jak wypisane na kartkach instrukcje, przekłamania w mediach mają zazwyczaj konkretny cel, niesłużący przekazaniu prawdziwej, sprawdzonej informacji.
3. Co zrobić, kiedy nie wiem?
Każdy z nas posiada indywidualne taktyki radzenia sobie z natłokiem informacji. Jednak najlepszym sposobem na budowanie poczucia bezpieczeństwa jest bezpośredni kontakt z drugą osobą. Dzięki pielęgnowanie więzi międzyludzkim stajemy się odporniejsi na dezinformację i manipulację. Nie zamykamy się wtedy we własnych bańkach informacyjnych i uczymy się traktować innych ludzi z empatią, co utrudnia szkodliwym przekazom wywoływanie nas strachu i paranoi. Biblioteka jest właśnie takim miejscem, gdzie lokalne społeczności mają się szansę spotkać i rozmawiać w spokojnej, życzliwej atmosferze mając dostęp do kultury, sztuki i sprawdzonych informacji.
Zapraszamy do informacyjnego speed-datingu! W tym ćwiczeniu będziemy wymieniać się naszą wiedzą, jednocześnie ucząc się i poznając lepiej innych gości biblioteki.
Każdy uczestnik przygotowuje kartkę z tematem, którym się szczególnie interesuje lub o którym lubi opowiadać.
Uczestnicy następnie tworzą dwa koła – wewnętrzne (opowiadające) i zewnętrze (słuchające)
W pierwszej turze, osoby w wewnętrzynym kole opowiadają osobom z zewnętrznego koła o swoich zainteresowaniach. Każda para ma minutę na rozmowę. Następnie koło zewnętrzne przesuwa się o jedną osobę i jest to powtarzane aż do powrotu do swojej pierwotnej pary.
Po pierwszej turze koła się zamieniają i teraz osoby, które słuchały opowiadają o swoich zainteresowaniach.
Ćwiczenie można podsumować refleksją o tym, że jako grupa posiadacie ogromną wiedzę, więc zawsze warto zwracać się z prośbą o pomoc kiedy czegoś nie wiemy. Razem możemy nie tylko uczyć siebie nawzajem, ale również zdobywać nowe informacje i weryfikować przekazy medialne.
Nasze ćwiczenia nie wyczerpują tematy krytycznego myślenia, ale mamy nadzieję, że będą stanowić dla was inspirację. Powodzenia i owocnego myślenia!
Zuzanna Kolebacz